Κυριακή, 22 Απριλίου 2018

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ AIRBNB ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ SPIEGEL)

Δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο "Spiegel" ρεπορτάζ ελληνικού ενδιαφέροντος που συζητήθηκε ευρέως (μπορείτε να το δείτε στο πρωτότυπο εδώ).

Δέχτηκα παράκληση να το μεταφράσω και ανταποκρίνομαι ευχαρίστως. Δεν είναι ο στόχος μια απλή καταγραφή, αλλά η διατήρηση μιας σημαντικής συζήτησης, καθώς και η αναζήτηση λύσεων σε σύνθετα προβλήματα.



Η ορμητική ανάπτυξη της Airbnb στην Ελλάδα
Όταν μια καθηγήτρια δεν μπορεί να πληρώσει για ένα σπίτι
Σε τουριστικές περιοχές της Ελλάδας τα ενοίκια εκτινάσσονται στα ύψη εξ αιτίας της Airbnb. Οι ντόπιοι βγαίνουν χαμένοι. Η καθηγήτρια Ρωξάνη Χατζηδημητρίου τα παρατάει – και εγκαταλείπει το νησί των ονείρων της.

Του Γιώργου Χριστίδη

Όταν η Ρωξάνη Χατζηδημητρίου κατάφερε να βρει μια θέση μερικής απασχόλησης στο Δημόσιο ως καθηγήτρια, ένιωσε τρισευτυχισμένη. Η καθηγήτρια μουσικής είχε βρει δουλειά σε μιαν εποχή, κατά την οποία 43% των ανθρώπων της ηλικίας της στην Ελλάδα ήσαν άνεργοι. Η θέση εργασίας της βρισκόταν στη Μύκονο, ένα παραδείσιο νησί στο Αιγαίο, φημισμένο σε όλον τον κόσμο για τα γαλάζια νερά, τις λευκές αμμουδιές και τους επισκέπτες από το παγκόσμιο τζετ σετ.

Την ίδια περίοδο περίπου, όταν η Χατζηδημητρίου βρήκε θέση εργασίας, η Airbnb ανακοίνωσε, ότι η Μύκονος ανήκει στους 20 κορυφαίους ταξιδιωτικούς προορισμούς στην Ευρώπη. Τα τελευταία χρόνια ανέβηκε ραγδαία ο αριθμός των κρατήσεων. Εν τω μεταξύ, πάνω από δύο εκατομμύρια τουρίστες ταξιδεύουν κάθε χρόνο στο μικρό νησί, που δεν έχει πάνω από 14.000 κατοίκους. Η ζήτηση για σπίτια, κατοικίες και διαμερίσματα είναι τεράστια. Πολλοί ιδιοκτήτες έχουν αποσύρει τα σπίτια τους από την αγορά ενοικίασης ακινήτων, προκειμένου να τα προσφέρουν σε τουρίστες στην πλατφόρμα Airbnb.

Δέκα χρόνια περίπου μετά την ίδρυσή της, η Airbnb λειτουργεί ως μεσάζων για καταλύματα σε περισσότερες από 65.000 πόλεις σε 191 χώρες και πραγματοποιεί κάθε χρόνο τζίρο που ξεπερνά τα δύο δισεκατομμύρια. Το 2017 η διαδικτυακή πύλη ενοικίασης δωματίων σημείωσε για πρώτη φορά κέρδη και – κατά συνέπεια – έχει ξεκάθαρο προβάδισμα απέναντι σε νεοφυείς επιχειρήσεις όπως η Uber.

600 ευρώ μισθός, 500 ευρώ ενοίκιο

Κάποιοι άνθρωποι, όμως, όπως η Χατζηδημητρίου, υποφέρουν εξ αιτίας της ορμητικής ανάπτυξης του διαδικτυακού γίγαντα. Μόλις έφτασε στη Μύκονο η κοπέλα που βρισκόταν στο επαγγελματικό της ξεκίνημα, άρχισε αμέσως να ψάχνει για σπίτι, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Τις πρώτες νύχτες τις πέρασε σε ένα δημοτικό κατάλυμα έκτακτης ανάγκης. Το μεγαλύτερο μέρος από τα λίγα σπίτια που είδε, ήσαν διαθέσιμα μόνο μέχρι τον Απρίλιο – μέχρι να αρχίσει η τουριστική περίοδος αιχμής. Και τα λίγα σπίτια που νοικιάζονταν για όλον τον χρόνο, κόστιζαν περισσότερο από 500 ευρώ τον μήνα.

Η Χατζηδημητρίου, η οποία ως καθηγήτρια βγάζει μόνο γύρω στα 600 ευρώ τον μήνα, δήλωσε παραίτηση από τη δουλειά της και επέστρεψε στον τόπο καταγωγής της, την Αθήνα. Εν τω μεταξύ παλεύει πάλι να τα βγάλει πέρα εκεί με ευκαιριακές απασχολήσεις ως τραγουδίστρια σε μπαρ. «Δεν είχα άλλη επιλογή», λέει.

Η ιστορία της Χατζηδημητρίου δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση. Στη Μύκονο, σύμφωνα με τον Δημήτρη Παπαδημητρίου, το εξωπραγματικό κόστος διαβίωσης και ο μικρός αριθμός σπιτιών για τα οποία αντέχει κανείς να πληρώνει το ενοίκιο, είναι οι βασικοί λόγοι για την κραυγαλέα έλλειψη εκπαιδευτικού προσωπικού. Ο συνεργάτης της τοπικής Υπηρεσίας Σχολείων [σ.τ.μ. μάλλον εννοείται εδώ η Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης] διεκτραγωδεί την κατάσταση: «Δάσκαλοι και καθηγητές δεν θέλουν να έρθουν εδώ. Περισσότερες από 40 ώρες του προγράμματος διδασκαλίας αυτήν τη στιγμή είναι ακάλυπτες. Ούτε καν καθηγητή μαθηματικών δεν έχουμε.»

Αλλά και άλλοι κλάδοι υφίστανται τις αρνητικές συνέπειες. Αναστάτωση προκάλεσε πρόσφατα μια είδηση στον ελληνικό Τύπο, σύμφωνα με την οποία οι πυροσβέστες, με τα 1000 ευρώ του μισθού τους, δεν μπορούν να βρουν σπίτια στη Σαντορίνη, τον δημοφιλή παράδεισο των διακοπών. Το νησί με τα χαρακτηριστικά κάτασπρα σπίτια με τις γαλάζιες στέγες και τα εντυπωσιακά ηλιοβασιλέματα είναι πόλος έλξης κάθε χρόνο για τουρίστες από όλον τον κόσμο. Στο μεταξύ, μια γκαρσονιέρα εκεί κοστίζει 450 ευρώ τον μήνα.

Η κυβέρνηση προσπαθεί να πάρει αντίμετρα. Στην αρχή του έτους ψήφισε έναν νόμο, ο οποίος επιτρέπει σε Δήμους με έλλειψη ελεύθερων κατοικιών να ενισχύουν εργαζομένους του δημόσιου τομέα για την κάλυψη των εξόδων ενοικίου και διατροφής. Το Δημοτικό Συμβούλιο της Μυκόνου, για παράδειγμα, αποφάσισε πρόσφατα να χορηγήσει εφ’ άπαξ έκτακτο βοήθημα 1000 ευρώ σε κάθε δημόσιο υπάλληλο.

Η κυβέρνηση θέλει προφανώς να αφήσει τον κλάδο του τουρισμού στο απυρόβλητο

Απέναντι στο υψηλό κόστος ενοικίασης, όμως, ούτε αυτή η μικρή επιδότηση δεν αποτελεί ουσιαστική λύση. Και σε πολλά άλλα νησιά-τόπους διακοπών δεν υπάρχει ούτε καν αυτή. Οι πυροσβέστες στη Σαντορίνη πολλές φορές έστειλαν γραπτό αίτημα στον Δήμαρχο για βοήθεια, δεν πήραν όμως καμία απάντηση.

Σε πολλές πόλεις της Ευρώπης εδώ και καιρό η διαδικτυακή πλατφόρμα Airbnb αντιμετωπίζει προβλήματα με τις αρχές. Έτσι, το Βερολίνο για παράδειγμα εξέδωσε μιαν απαγόρευση αλλαγής χρήσης για ιδιωτικές κατοικίες, ενώ η Βαρκελώνη στο μεταξύ με 40 επιθεωρητές έχει ξεκινήσει εκστρατεία κατά της φοροδιαφυγής των ιδιοκτητών που εκμεταλλεύονται εμπορικά τα σπίτια τους μέσω της Airbnb. Στη Νέα Υόρκη η Airbnb απαγορεύει να υπάρχει προσφορά πολλών κατοικιών για ενοικίαση μέσω διαδικτύου από τον ίδιον ιδιοκτήτη.

Στην Ελλάδα η κυβέρνηση μέχρι στιγμής δεν κάνει τίποτε που να στρέφεται κατά της διαδικτυακής μεσιτικής πλατφόρμας. Ο τομέας του τουρισμού είναι ο μοναδικός κλάδος στη χώρα με μεγάλη μεγέθυνση και αντιπροσωπεύει περίπου 20 τοις εκατό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος. Το 2017 σε πλατφόρμες ενοικίασης εμφανίστηκαν περισσότερες από 106.000 προσφορές για βραχυχρόνιες διακοπές, κάτι που αντιστοιχεί σε άνοδο πάνω από 20 τοις εκατό σε σχέση με το 2015. Είναι προφανές ότι οι πολιτικοί δεν θα ήθελαν να θέσουν σε κίνδυνο αυτήν την ανάπτυξη.

Αλλά και οι επικεφαλής της Airbnb δείχνουν καθησυχαστικοί. Η Airbnb εκδημοκρατίζει τα ταξίδια, φέρνει κοντά ανθρώπους από διαφορετικούς πολιτισμούς και παρέχει νέες δυνατότητες για αύξηση εισοδημάτων σε οικονομικά ασθενείς ιδιοκτήτες κατοικιών: αυτά είναι τα επιχειρήματα του Chris Lehane, εκπροσώπου της Airbnb. "Τα ταξίδια με την Airbnb εκτιμάται ότι μέχρι το 2020 θα εισφέρουν 340 δισεκατομμύρια ευρώ την ευρωπαϊκή οικονομία και θα στηρίξουν περίπου ένα εκατομμύριο θέσεις εργασίας."

Πράγματι, κάποιοι επωφελούνται από την ορμητική ανάπτυξη της Airbnb. Η 43χρονη Ελένη Χρόνη εργαζόταν για χρόνια ως αρχιτέκτονας στη Θεσσαλονίκη. Όμως, μετά την κατάρρευση του κατασκευαστικού τομέα ως συνέπεια της οικονομικής κρίσης, έφτασε στο σημείο να δυσκολεύεται να πληρώνει τους λογαριασμούς της. Τον Σεπτέμβριο αποφάσισε να μετατρέψει το γραφείο της σε κατοικία διακοπών – και να το προσφέρει για ενοικίαση μέσω της Airbnb. Το διαμέρισμα με επιφάνεια 47 τετραγωνικών μέτρων βρίσκεται ακριβώς δίπλα στην Ροτόντα, ένα μνημείο από τις αρχές του 4ου αιώνα στο Κέντρο της Θεσσαλονίκης. Σήμερα έχει εισόδημα γύρω στα 400 ευρώ τον μήνα – και μάλιστα στην περίοδο αιχμής ακόμη περισσότερα. Μόνο χάρη στην Airbnb μπορεί να συντηρεί την οικογένειά της.





Παρασκευή, 6 Απριλίου 2018

Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΤΗΝ ΕΓΕΛΙΑΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ




«Η καθαρή όμως έννοια (ή η απειρία ως άβυσσος του μηδενός, όπου βυθίζεται ολόκληρο το είναι) θα πρέπει τον άπειρο πόνο, που προηγουμένως υπήρχε μόνο στην παιδευτική καλλιέργεια κατά τρόπο ιστορικό και ως το συναίσθημα πάνω στο οποίο στηρίζεται η θρησκεία της νεότερης εποχής, το συναίσθημα ότι ο ίδιος ο Θεός είναι νεκρός (εκείνο που εκφράστηκε μόνον εμπειρικά με τη ρήση του Πασκάλ [Pascal]: «η φύση είναι τέτοια που παντού μας δείχνει έναν χαμένο Θεό, και μέσα στον άνθρωπο και έξω από τον άνθρωπο»), να τον ορίσει τον πόνο τούτο ως μία καθαρή στιγμή, αλλά τίποτε περισσότερο από μία στιγμή της ύψιστης Ιδέας. Και με τον τρόπο αυτό οφείλει να δώσει φιλοσοφική υπόσταση σε κάτι που ήταν είτε ηθική προσταγή για την αυτοθυσία της εμπειρικής ύπαρξης είτε η έννοια μιας τυπικής αφαίρεσης, αποκαθιστώντας έτσι για τη φιλοσοφία την ιδέα της απόλυτης ελευθερίας και μαζί τον απόλυτο πόνο ή τη νοησιαρχική Μεγάλη Παρασκευή που μέχρι τώρα ήταν μόνο κάτι το ιστορικό. Κι έτσι η καθαρή έννοια θα ανασυγκροτηθεί σ’ όλη την αλήθεια και τη σκληρότητα της αθεΐας της. Και μόνο μέσα από τη σκληρότητα αυτή (αφού πρέπει να εξαφανιστεί ο εύθυμος τόνος, το αστήρικτο και το εξατομικευμένο των δογματικών φιλοσοφιών και των φυσικών θρησκειών) οφείλει και δύναται να αναστηθεί η ύψιστη ολότητα σε όλη της τη σοβαρότητα και από το πιο βαθύ της θεμέλιο, για να αγκαλιάσει τα πάντα μέσα στην πιο χαρωπή ελευθερία της μορφής της».
Γκ. Β. Φ. Χέγκελ, Πίστη και Γνώση, μτφρ. Περικλής Σ. Βαλλιάνος (με ελαφρές τροποποιήσεις), Σαββάλας, Αθήνα 2010, σ. 326-327

Ακολουθεί το πρωτότυπο / Es folgt das Original
Der reine Begriff aber, oder die Unendlichkeit, als der Abgrund des Nichts, worin alles Sein versinkt, muss den unendlichen Schmerz, der vorher nur in der Bildung geschichtlich und als das Gefühl war, worauf die Religion der neuen Zeit beruht, das Gefühl: Gott selbst ist tot, dasjenige, was gleichsam nur empirisch ausgesprochen war, mit Pascals Ausdrücken: la nature est telle qu’ elle marque partout un Dieu perdu et dans l’ homme et hors de l’ homme, rein als Moment, aber auch nicht als mehr denn als Moment der höchsten Idee bezeichnen, und so dem, was etwa auch entweder moralische Vorschrift einer Aufopferung des empirischen Wesens oder der Begriff formeller Abstraktion war, eine philosophische Existenz geben, und also der Philosophie die Idee der absoluten Freiheit, und damit das absolute Leiden oder den spekulativen Karfreitag, der sonst historisch war, und ihn selbst, in der ganzen Wahrheit und Härte seiner Gottlosigkeit wiederherstellen, aus welcher Härte allein, weil das Heitre, Ungründlichere und Einzelnere der dogmatischen Philosophien, so wie der Naturreligionen verschwinden muss, die höchste Totalität in ihrem ganzen Ernst und aus ihrem tiefsten Grunde, zugleich allumfassend, und in die heiterste Freiheit ihrer Gestalt auferstehen kann und muss.
G. W. F. Hegel, Glauben und Wissen, Gesammelte Werke, 4ος τόμος, Meiner, Αμβούργο 1968, σ. 413-414  

Σάββατο, 24 Μαρτίου 2018

Αμερική: τεράστιες διαδηλώσεις κατά της οπλοκατοχής

Τεράστιες νεανικές διαδηλώσεις κατά της (σχεδόν) ανεξέλεγκτης οπλοκατοχής και οπλοχρησίας σαρώνουν τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως μας πληροφορεί το BBC.

Πολύ ευχάριστη είδηση μετά από τόσες πολλές τραγωδίες. Ηχηρή απάντηση στις ιδιοτελείς ανοησίες του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος προέβαλε ως λύση την οπλοφορία δασκάλων και καθηγητών.

Ελπίζω μόνον οι ιστορικοί του μέλλοντος να θεωρήσουν αυτές τις διαδηλώσεις αρκετά σημαντικές, όπως περίπου εκείνες τις παλιές κατά του πολέμου στο Βιετνάμ.

Κυριακή, 30 Απριλίου 2017

ΟΙ ΘΥΕΛΛΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ


Βιβλιοπαρουσίαση του Άρη Χατζηστεφάνου για το νέο βιβλίο του Ευτύχη Μπιτσάκη με τον παραπάνω τίτλο (Εκδόσεις ΚΨΜ) στην Εφημερίδα των Συντακτών της 28ης Απριλίου 2017.

Το βασικό μήνυμα: ύμνος στις δυνατότητες και τη δυναμική της επιστήμης, συνεπής κριτική εξέταση των ορίων και των κοινωνικο-πολιτικών καθορισμών της.

Κυριακή, 5 Μαρτίου 2017

Η αξιοκρατία: ένα στοιχείο δημοκρατικότητας της πλατωνικής ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ




του Γιώργου Η. Ηλιόπουλου
Δρ. Φιλοσοφίας

      Στοιχεία φιλοσοφικού στοχασμού χαρακτηρίζουν στον έναν ή τον άλλο βαθμό και με τον ένα ή τον άλλο τρόπο όλους τους ανθρώπους. Στη φιλοσοφική γραμματεία μάλλον υπερτερούν ποσοτικά οι περιπτώσεις κατά τις οποίες οι φιλοσοφούντες προβάλλουν την ιδιοτυπία και την υπεροχή του φιλοσοφικού στοχασμού έναντι της ημιμάθειας ή και της αμάθειας των πολλών. Ενώ όμως μια τέτοια στάση είναι σαφώς δικαιολογημένη με βάση τον επιστημονικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας, έχει επικριθεί επίσης δικαιολογημένα με το σκεπτικό ότι καθιστά τη φιλοσοφία μάλλον προνόμιο παρά αγαθό προσβάσιμο σε όσους θα το είχαν ανάγκη και θα το επιθυμούσαν. Είναι γεγονός πως η στάση του υπερτονισμού της υπεροχής της φιλοσοφίας έναντι της αφιλοσόφητης ζωής έχει συχνά οδηγήσει σε συνέπειες και παρανοήσεις που τελικά αδικούν το κύρος της φιλοσοφίας και των φορέων της. Η κατάδειξη της ποιοτικής υπεροχής μιας συγκεκριμένης ψυχο-διανοητικής δραστηριότητας δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη πως κάποιοι αλαζόνες ελιτιστές περιχαρακώνουν προς ίδιον όφελος ένα περιορισμένο προνομιακό πεδίο. Και σαφώς δεν υπέπεσαν και δεν υποπίπτουν όλοι οι φιλοσοφούντες σε τέτοιου είδους ελιτίστικες παρεκτροπές. Η διάσταση εκείνη του φιλοσοφικού στοχασμού που δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ακριβώς επειδή μπορεί να καταπνίγει εν τη γενέσει τους τις όποιες τάσεις ελιτισμού είναι η δημοκρατικότητα.
      Η φιλοσοφία ανθεί ουσιαστικά σε περιβάλλον δημοκρατικά διεξαγόμενου διαλόγου, ακόμη κι αν οι εξωτερικές πολιτικές συνθήκες είναι αντιδημοκρατικές. Ακόμη και ο εξόριστος ή ο φυλακισμένος φιλόσοφος δεν μπορεί να δημιουργήσει πνευματικά αν δεν έχει αναπτυχθεί, ηθελημένα ή αθέλητα, κάποια νησίδα δημοκρατικού διαλόγου με κάποιους ομοτέχνους του. Από την άλλη η φιλοσοφία ασκείται με δημοκρατικό τρόπο ακόμη και όταν οι φιλοσοφούντες καταφέρονται εμβριθώς εναντίον της δημοκρατίας. Κανένα νόημα δεν θα είχε η καταδίκη της θεσμικά κατοχυρωμένης πολυφωνίας, αν εκείνη δεν είχε ήδη γίνει γνωστή στην πράξη, ενώ επίσης κάθε αντιδημοκρατική άποψη ουσιαστικά αυτοαναιρείται από τη στιγμή που υποβάλλει εαυτήν σε δημοκρατικό διάλογο και κριτική.
      Πρώτο στοιχείο δημοκρατικότητας είναι η παροχή της δυνατότητας συμμετοχής στον καθένα, μέσα σε έναν κύκλο ανθρώπων που πρέπει κάθε φορά κατά το δυνατόν να προσδιορίζεται με σαφήνεια εκ των προτέρων. Ένα δεύτερο πεδίο προσδιορισμού της δημοκρατικότητας διανοίγεται από τη στιγμή που τίθενται τα ερωτήματα σχετικά με τους όρους διεξαγωγής των διαδικασιών συμμετοχής, διαδικασιών που στην περίπτωση της φιλοσοφίας είναι αναπόφευκτα διαλογικές και, ενδεχομένως, συ-ζητητικές.
      Η πεποίθηση πως όλοι οι άνθρωποι είναι σε θέση να μετέχουν της φιλοσοφίας χωρίς εκ προοιμίου αποκλεισμούς και διακρίσεις είναι παλαιότερη από όσο θα φανταζόταν κανείς, αφού ανιχνεύεται ακόμη και σε κάποια σημεία του πλατωνικού έργου: ακόμη και ο δούλος στον Μένωνα είναι σε θέση με συστηματική άσκηση και υπεύθυνη καθοδήγηση να εξέλθει από την άγνοιά του και να μορφοποιήσει τα ψήγματα γνώσης που κρύβει στην ψυχή του. Σε άλλα σημεία ασφαλώς εντοπίζουμε απόψεις που φαίνονται να κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση: η υγεία τόσο της φιλοσοφίας όσο και της πολιτικής ζωής, μας λέει ο Πλάτων στην Πολιτεία, προστατεύονται όταν στην άσκηση του φιλοσοφείν έχουν πρόσβαση μόνον οι εκ γενετής προορισμένοι για ετούτη τη σύνθετη και απαιτητική δραστηριότητα. Συναφώς προτείνεται μια παιδευτική διαδικασία επιλογής και ανάδειξης προσώπων, η οποία πρέπει διαρκώς να αυτορρυθμίζεται και να αυτοπροστατεύεται με τρόπο αξιόπιστο.
      Ο φιλόσοφος εν προκειμένω επεξεργάζεται και προτείνει μια πολιτική και παιδευτική διευθέτηση, η οποία παραμένει στη σφαίρα του δέοντος και σε απόσταση από τη σφαίρα του Είναι. Μια κριτική αυτού του είδους στο πλατωνικό πρόγραμμα είναι πολύ παλαιά και μάλιστα ο ίδιος ο φιλόσοφος θέλησε να την προλάβει. Έργο δικό μας δεν είναι να την επαναλάβουμε. Αντιθέτως θα προσπαθήσουμε να υποδείξουμε ένα από τα επίκαιρα στοιχεία του πλατωνικού οράματος.
      Ο Πλάτων έχει κατά νου μια κατάσταση, κατά την οποία στη φιλοσοφία αφενός δε θα έχει πρόσβαση ο καθένας, αφετέρου όμως ο οποιοσδήποτε, εφόσον αποδεδειγμένα διαθέτει τις κατάλληλες πνευματικές καταβολές, θα έχει το δικαίωμα να τύχει μιας συστηματικής εκπαίδευσης μέχρι να πετύχει την είσοδό του στην πολιτική και πνευματική ηγεσία της πολιτείας. Μάλλον θα συμφωνούσαν όλοι οι αναγνώστες της Πολιτείας πως, με βάση σημερινά κριτήρια περί δημοκρατικότητας, είναι εξαιρετικά προβληματικό να συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια η πολιτική εξουσία μαζί με την πνευματική. Όμως από την άλλη πρέπει να ομολογήσουμε πως το πλατωνικό αίτημα της εξάλειψης της κυριαρχίας της όποιας εξ αίματος αριστοκρατίας στο χώρο των υπεύθυνων πολιτικών και πνευματικών δραστηριοτήτων είναι ένα πέρα για πέρα δημοκρατικό αίτημα και αποτελεί στοιχείο του σημερινού δημοκρατικού πολιτισμού που πρέπει να διαφυλαχθεί και να διευρυνθεί. Η όποια δυσαρέσκειά μας από τη σημερινή λειτουργία της δημοκρατίας δεν είναι υποχρεωτικό να μας οδηγεί στην υιοθέτηση του πλατωνικού ιδεώδους της πνευματικής αριστοκρατίας, όμως από την άλλη η τήρηση αποστάσεων από τον «αριστοκρατικό» ή και «ολοκληρωτικό» Πλάτωνα δεν είναι υποχρεωτικό να μας οδηγεί στην παραγνώριση της πολυτιμότητάς του για τον σημερινό πολιτικό-θεωρητικό μας προβληματισμό.
      Διαβάζοντας την πλατωνική Πολιτεία μπορούμε να ενισχύσουμε εις βάθος τη δημοκρατικότητά μας, καθώς ανακαλύπτουμε (για μια φορά ακόμη) την ωφελιμότητα ενός αιτήματος που πολλές φορές το έχουμε παραγκωνίσει ως αυτονόητο σε μια εποχή όπου, σε αντίθεση με την πλατωνική, η δημοκρατία κυριαρχεί σε πολλά μήκη και πλάτη της οικουμένης. Και είναι ακριβώς το αυτονόητο εκείνο που απέχει πολύ από την εμπέδωσή του στην πράξη. Το ότι έχει σήμερα καταργηθεί η εξ αίματος αριστοκρατία και τα συναφή προνόμιά της δεν σημαίνει ούτε, βεβαίως, πως έγινε πράξη η πλατωνική αριστοκρατία του πνεύματος, ούτε πως εμπεδώθηκε στον καθημερινό βίο μας η αξιοκρατία, αίτημα παρεμφερές προς την αριστοκρατία του πνεύματος αλλά και πλήρως συμβατό με τη δημοκρατία.
            Μια γνωστή και πολλές φορές θεωρούμενη ως μοιραία «ασθένεια» της πνευματικής ζωής και, εν προκειμένω, της πρόσληψης σημαντικών φιλοσοφικών κειμένων, είναι η ευκολία με την οποία κρίνεται συνολικά ένα έργο ή μια πνευματική μορφή με βάση ένα επιμέρους στοιχείο. Δεν είναι λίγες οι φορές που καταδικάζεται συλλήβδην ένας φιλόσοφος ή ένα έργο επειδή με κάποιο σκεπτικό τού «κολλήθηκε μια ετικέτα» που συναντά την απαρέσκειά μας. Θύμα μιας τέτοιας στάσης υπήρξε ασφαλώς και ο Πλάτων, στο έργο του οποίου ο δημοκρατικά ευαισθητοποιημένος πολίτης μάλλον δεν θα σπεύσει να αναζητήσει επιχειρήματα υπέρ δημοκρατικών θέσεων, έχοντας κάποτε ακούσει πως ο Αθηναίος φιλόσοφος υπήρξε στην εποχή του πολέμιος της αθηναϊκής δημοκρατίας καθώς και ότι με βάση το «ιδανικό» πολίτευμα που θεμελίωσε θεωρήθηκε ως ένας από τους πατέρες του ολοκληρωτισμού από τον ονομαστό σύγχρονο φιλόσοφο Sir Karl Raimund Popper (όπως αυτός αναπτύσσει εκτενώς την εν λόγω θέση στο βιβλίο Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της). Μια προσεκτική ανάγνωση της Πολιτείας, ενός έργου που είναι αριστοτεχνικά γραμμένο και σε κάθε περίπτωση είναι σε θέση να παρέχει υψηλά επίπεδα απόλαυσης, καταδεικνύει αντίθετα πως η δημοκρατία που στηλιτεύει ο Πλάτων είναι κατ’ ουσίαν ένα ταξικό πολίτευμα, πολίτευμα των απόρων και των πενήτων, πολίτευμα όσων εκ παραδόσεως ήσαν αποκλεισμένοι από κοινωνικά και πολιτικά προνόμια και επιδίωκαν να αντικαταστήσουν την καταπίεση που κάποτε είχαν υποστεί με μια καταπίεση εις βάρος των πρώην καταπιεστών τους. Η δημοκρατία του σήμερα, αντίθετα, βασίζεται σε αρχές λειτουργίας που επιτρέπουν τη συμμετοχή περισσοτέρων κοινωνικών κατηγοριών στην ενεργό πολιτική, υπό τη στενή αλλά και την ευρεία έννοια. Κι όταν ακόμη αυτό δεν συμβαίνει έμπρακτα, πάλι είναι οι δημοκρατικές αρχές και οι αρχές του κράτους δικαίου εκείνες που είναι σε θέση να κινητοποιήσουν μηχανισμούς αναίρεσης της αδικίας και αποκατάστασης της δικαιοσύνης. Η σημερινή δημοκρατία ενσωματώνει μεταξύ άλλων στοιχεία της ιστορικής εμπειρίας αλλά και της κριτικής που ασκήθηκε στην αρχαία δημοκρατία.
            Η ιδέα πως στις πολιτικά και πνευματικά σημαντικές θέσεις πρέπει να αναδεικνύονται οι άνθρωποι με βάση την κοινωνική τους καταγωγή ήταν αξιοποιήσιμη στην αρχαιότητα τόσο από την αριστοκρατική, όσο και από την ολιγαρχική αλλά και από τη δημοκρατική παράταξη. Στις μέρες μας μια τέτοια θέση σύμφωνα με τις δημοκρατικές αρχές, όπως αυτές διευρύνθηκαν και εμπλουτίστηκαν στη νεότερη εποχή, είναι αθεράπευτα ξεπερασμένη. Με βάση το σημερινό μας δημοκρατικό πολιτισμό δεν είναι επιτρεπτό να υφιστάμεθα την κυριαρχία των «τζακιών» (της αν-αξιοκρατίας), ούτε όμως και να ευαγγελιζόμαστε μια κυριαρχία των «μαζών», μια ισοπέδωση της ποιότητας υπό το πέλμα της ποσότητας. Οι σημερινοί δημοκράτες αναγνωρίζουν τη φιλοσοφική συνεισφορά του Πλάτωνος, όπως και οποιουδήποτε άλλου επικριτή μιας ορισμένης εφαρμογής της δημοκρατίας, αφού τέτοιες κριτικές παρεμβάσεις συντελούν, άμεσα ή έμμεσα, στη βελτίωση των αρχών και των τρόπων λειτουργίας ενός πολιτεύματος που από τη φύση του είναι ανοιχτό στις προκλήσεις των νέων ιδεών. Ειδικότερα αξίζει φόρος τιμής στον Πλάτωνα επειδή ορισμένα στοιχεία του ιδεώδους πολιτεύματος που είχε κατά νου μπορούν να εκληφθούν και ως καθαρές, εξιδανικευμένες συλλήψεις πολιτικών αρχών, τις οποίες σήμερα η δημοκρατία τις εγκολπώνεται περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο πολίτευμα. Με αυτήν την έννοια η πλατωνική πρόκληση για τη δημοκρατία είναι διαρκής. Μιλώντας για αξιοκρατία σήμερα θα μπορούσαμε να αντλήσουμε νέες ιδέες καθώς και νέα ορμή για την υλοποίηση του ιδεώδους από την πλατωνική Πολιτεία: σε κάθε εποχή θα θέλαμε οι ηγέτες μας να είναι «γενναίοι» (Πολιτεία 535 b), όχι ασφαλώς με την έννοια της καταγωγής από εκλεκτό γένος, αλλά με την έννοια της κατοχής των ικανοτήτων που επιβεβαιώνονται μέσα από την παιδεία αλλά και τις σύνθετες απαιτήσεις που είναι συνυφασμένες με τον βίο της πράξης.

            Η Πολιτεία, το μείζον αυτό έργο της πλατωνικής φιλοσοφίας, μας προειδοποιεί, εν πολλοίς παρά τη θέληση του συγγραφέα του, για τις υπερβολές, τις περιπέτειες και τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν γινόμαστε ζηλωτές ενός ιδεώδους, όσο ευγενές κι ευπρόσδεκτο κι αν είναι αυτό. Έχοντας λοιπόν επίγνωση της ανάγκης για περίσκεψη κατά την υλοποίηση ενός καθολικού ή ενός ειδικότερου κοινωνικο-πολιτικού οράματος, καλό θα ήταν να στραφούμε στη μελέτη του πλατωνικού έργου στην περίπτωση που μας ενδιαφέρει η ποιοτική ανανέωση του σημερινού κοινωνικο-πολιτικού status quo.

                  (δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Φιλοσοφία και Παιδεία, τ. 30, Σεπτέμβριος 2003, σ. 30-31)